X-gebonden overerving: Informatie voor patiënten en hun familie

Hierna vindt u informatie over X-gebonden overerving: wat is het en hoe wordt het overgeërfd. Om X-gebonden overerving beter te begrijpen, is het nuttig om meer te weten over genen en chromosomen

Genen en Chromosomen

Ons lichaam bestaat uit miljoenen cellen. Praktisch alle cellen bevatten een volledig stel genen. Genen gedragen zich als een een geheel van instructies, ze controleren onze groei en ook hoe ons lichaam werkt. De genen zijn verantwoordelijk voor heel wat van onze kenmerken zoals kleur van de ogen, bloedtype of lichaamslengte. We hebben duizenden genen. We erven 2 kopieën van de meeste genen, één kopie van de moeder en één kopie van de vader. Dit is de reden waarom we vaak dezelfde kenmerken hebben als onze ouders.

De genen bevinden zich op kleine draadvormige structuren, die de chromosomen worden genoemd. In de meeste van onze cellen hebben we 46 chromosomen. We erven 23 chromosomen van de moeder en 23 van de vader. We hebben dus 2 stellen van 23 chromosomen, of 23 paren.

De chromosomen-paren 1 tot 22 (zie afbeelding 2) zijn dezelfde voor mannen en vrouwen. Het 23ste paar is verschillend bij mannen en vrouwen en vormt de geslachtschromosomen. Er zijn 2 soorten: het ene is het X-chromosoom, het andere het Y-chromosoom. Vrouwen hebben 2 X- chromosomen (XX), waarbij ze één X-chromosoom van de moeder erven, en één X-chromosoom van de vader. Mannen hebben een X- en een Y- chromosoom, waarbij ze een X-chromosoom van de moeder erven en een Y-chromosoom van de vader. Afbeelding 2 toont de chromosomen van een man, vermits het laatste paar XY-chromosomen zijn.

Afbeelding 1: Genen, Chromosomen en DNA

Soms is er een verandering (mutatie) in één kopie van een gen, waardoor dit gen niet goed meer werkt; defect is. Deze verandering kan een genetische afwijking veroorzaken omdat dit gen niet meer de juiste instructies doorgeeft aan het lichaam. Een X-gebonden genetische aandoening wordt veroorzaakt door een mutatie van een gen op het X-chromosoom.

Afbeelding 2: 23 chromosomen-paren gerangschikt volgens grootte; chromosoom 1 is het grootste. De twee laatste chromosomen zijn geslachtschromosomen.

Wat is X-gebonden overerving?

Het X-chromosoom bevat heel wat genen die belangrijk zijn voor de groei en ontwikkeling. Het Y-chromosoom is veel kleiner en heeft ook minder genen. Vrouwen hebben twee Xchromosomen (XX). Indien één van de genen op een Xchromosoom een defect heeft, dan compenseert het normale gen op het andere X-chromosoom voor het defecte gen. In dit geval is de vrouw meestal een gezonde drager van de Xgebonden aandoening. Indien men drager is, betekent dit dat men één defect gen draagt, maar dat men de aandoening niet heeft. In sommige gevallen kunnen vrouwen wel milde symptomen vertonen van de aandoening.

Mannen hebben een X- en een Y-chromosoom (XY). Indien één van de genen op het X-chromosoom een defect heeft, is er geen kopie aanwezig van dat gen, dat voor het defecte gen kan compenseren. Dit betekent dat hij de aandoening effectief zal vertonen. Deze aandoeningen worden X-gebonden recessieve aandoeningen genoemd. Voorbeelden hiervan zijn hemofilie en de spierziekte van Duchenne.

Wat is X-gebonden dominante overerving?

Hoewel de meeste X-gebonden aandoeningen recessief zijn, kan uitzonderlijk een defect of ziekte zich dominant gedragen. Dit betekent dat een vrouw die een normale kopij naast een gewijzigde kopij van een gen erft toch de ziekte kan vertonen. Als een man die gewijzigde kopij van het X-chromosoom erft dan is dit voldoende om toch de ziekte te vertonen omdat mannen slechts 1 X-chromosoom hebben. Een vrouw die het defect vertoond zal 50% (1 op 2) kans hebben om zieke kinderen (zonen of dochters) te krijgen. Een zieke man zal alleen zieke dochters hebben, terwijl al zijn zonen normaal zullen zijn.

Hoe erft men X-gebonden recessieve aandoeningen?

Afbeelding 3: Hoe X-gebonden aandoeningen worden doorgegeven door vrouwelijke draagsters

Indien een vrouwelijke draagster een zoon heeft, dan zal ze of het X-chromosoom met het normale gen doorgeven, of het X-chromosoom met het defecte gen. Elke zoon heeft dus 50% kans (1 op 2) om het defecte gen te erven en de aandoening ook daadwerkelijk te hebben, maar de zoon heeft ook 50% (1 op 2) kans om het normale gen te erven. In dit laatste geval zal hij de aandoening niet hebben. Deze kansen blijven gelijk voor elke zoon.

Indien een vrouwelijke draagster een dochter heeft, dan zal ze of het X-chromosoom met het normale gen doorgeven, of het X-chromosoom met het defecte gen. Elke dochter heeft dus 50% kans (1 op 2) om het defecte gen te erven, wat betekent dat de dochter draagster zal zijn, net zoals de moeder. De dochter heeft ook 50% (1 op 2) kans om het normale gen te erven. In dit geval zal zij totaal niet aangetast zijn door de aandoening, ze zal zelfs geen draagster zijn. Deze kansen blijven gelijk voor elke dochter.

Indien een man met een X-gebonden aandoening een dochter heeft, zal hij haar altijd het defecte gen doorgeven. Dit komt omdat mannen slechts één X-chromosoom hebben, en dit altijd aan al hun dochters doorgeven. Al zijn dochters zullen dus draagsters zijn. Meestal ontwikkelen de dochters de aandoening niet, maar ze lopen wel het risico dat hun zonen door de aandoening zijn aangetast.

Afbeelding 4: Hoe X-gebonden aandoeningen worden doorgegeven door mannen met de aandoening

Indien een man met een X-gebonden aandoening een zoon heeft, zal hij nooit het defecte gen op het X-chromosoom doorgeven. Dit komt omdat mannen altijd hun Y-chromosoom doorgeven aan hun zonen (indien ze hun X-chromosoom doorgeven, hebben ze een dochter).

Wanneer een kind de eerste persoon in een familie is met de aandoening

Soms is een jongen die geboren wordt met een X-gebonden genetische aandoening de eerste persoon in die familie met deze afwijking. Dit kan gebeuren als een gen-mutatie voor de eerste keer plaatsvindt, en dit in de eicel waarmee het kind wordt gemaakt. Wanneer dit gebeurt, zijn de ouders van het kind geen dragers. Het is ook onwaarschijnlijk dat de ouders nog een ander kind zullen krijgen met deze aandoening. Het kind dat de aandoening wel heeft, kan echter het gemuteerde gen wel doorgeven aan zijn dochters.

Testen op dragerschap en testen tijdens de zwangerschap

Voor mensen met een familiegeschiedenis van een Xgebonden genetische aandoening zijn er een aantal opties beschikbaar. Zo zijn er testen voor vrouwelijke draagsters beschikbaar die kunnen nagaan of zij effectief draagsters zijn van het gemuteerde gen. Dit kan nuttig zijn wanneer een zwangerschap wordt gepland. Voor sommige X-gebonden aandoeningen is het mogelijk om tijdens de zwangerschap een test te doen om na te gaan of de baby de aandoening heeft overgeërfd (voor meer informatie, zie de folders over vruchtwaterpunctie en vlokkentest). Bespreek dit met de arts.

Andere familieleden

Wanneer iemand in het gezin een X-gebonden aandoening heeft of drager is, dan wenst u dit misschien te bespreken met andere familieleden. Dit biedt andere vrouwelijke familieleden de mogelijkheid om, indien zij dit wensen, een test te laten doen en na te gaan of zij ook draagsters zijn. Deze informatie kan nuttig zijn om bij andere familieleden een diagnose te stellen. Dit kan belangrijk zijn voor familieleden die kinderen hebben of wensen in de toekomst.

Sommige mensen vinden het moeilijk om andere familieleden te informeren over een genetische aandoening, uit angst dat de familie zich zorgen zal maken. Soms heeft men ook contact verloren met bepaalde familieleden, en vindt men het moeilijk om dan contact met hen te zoeken. Genetici hebben heel wat ervaring met families in die situaties en kunnen vaak helpen bij de discussies met andere familieleden.

Te onthouden

Vrouwelijke draagsters hebben 50% kans om een gemuteerd, defect gen door te geven. Indien een zoon het defecte gen erft van zijn moeder, zal hij ook effectief aangetast zijn door de aandoening. Indien een dochter het defecte gen erft, zal zij net als haar moeder draagster zijn.
Een man met een X-gebonden aandoening zal altijd het defecte gen doorgeven aan zijn dochters, die draagsters zullen zijn. Een man zal nooit het defecte gen aan zijn zoon kunnen doorgeven.
Een defect gen kan meestal niet worden gecorrigeerd – dit is voor het leven.
Een defect gen is niet iets dat men zomaar "overdraagt" aan iemand anders. Men kan dus zonder problemen bijvoorbeeld bloedgever zijn.
Mensen voelen zich vaak schuldig wanneer een genetische aandoening in de familie voorkomt. Het is belangrijk om weten dat niemand hier schuld treft en niemand iets heeft gedaan waardoor dit kon gebeuren.

Dit is enkel een korte inleiding over X-gebonden overerving. Meer informatie kan u vinden bij:

Erfocentrum

Een Nederlandse website met informatie voor patiënten over alle aspecten omtrent erfelijkheid.
www.erfelijkheid.nl Exit this website
Tel. +31(0)35 602 7173

LUSS

Ligue des Usagers des Services de Santé
www.luss.be Exit this website
Tel. +32 81 744 428

VPP

Vlaams Patienten Platform vzw
Een onafhankelijke koepelorganisatie van meer dan 82 patiëntenverenigingen uit Vlaanderen die streeft naar een toegankelijke zorg op maat voor de patiënt en zijn omgeving www.vlaamspatientenplatform.be Exit this website
Tel. +32 16 230 526

BOKS

Belgische organisatie voor kinderen en volwassenen met stofwisselingsziekten
www.boks.be Exit this website
Tel. +32 3 775 4839

Orphanet

Website met informatie over zeldzame ziekten, klinische proeven, medicijnen en links naar hulpverenigingen in Europa.
www.orpha.net Exit this website

EuroGentest

Website met informatie over genetische testen en links naar hulpverenigingen in Europa.
www.eurogentest.org

Of de genetische afdeling in jouw lokale ziekenhuis:

Université de Liège – Ulg
www.genetique-hum-ulg.be Exit this website
Tel. +32(0)4 366 81 45

Universiteit Gent - UG
http://medgen.ugent.be/CMGG/home.php Exit this website
Tel. +32(0)9 240 36 03

Université Libre de Bruxelles - ULB
Tel. +32 (0)2 555 31 11

Vrije Universiteit Brussel - VUB
www.az.vub.ac.be/AZlabogids/gbl/genetica.htm Exit this website
Tel. +32 (0)2 477 60 71

Université Catholique de Louvain - UCL
www.uclouvain.be Exit this website
Tel. +32 (0)10 47.21.11

Centrum Menselijke Erfelijkheid - KULeuven
http://organigram.kuleuven.be/5/50000622e.htm Exit this website
Tel. +32 (0)16 345899

Centrum Medische Genetica - Universiteit Antwerpen
Tel. +32 (0) 3 820 25 70

Institut de Pathologie et de Génétique - Loverval
www.ipg.be Exit this website
Tel. +32 (0) 71 44 71 81

Credits

Aangepaste informatie van folders geproduceerd door ‘Guy’s and St Thomas’ Hospital’ en ‘Londen Genetic Knowledge Park’, aangepast volgens hun kwaliteitsnormen.

Januari 2008

Gesteund door EuroGentest, NoE (“Network of Excellence”) contract nr.512148, gesteund door EU-FP6