Contact us -
Help -
- Register - Forgotten Password?|
Contact us -
Help -
| - Register - Forgotten Password? |
| home | medical professionals | laboratories | students | patients & family | industry | about us | documents | events & news |
Niniejsza ulotka omawia zagadnienie zmian chromosomowych, sposobu w jaki są one dziedziczone oraz kiedy mogą spowodować wystąpienie problemów. Te informacje są przeznaczone do wykorzystania w czasie rozmowy z lekarzem genetykiem. Żeby zrozumieć zagadnienie zmian chromosomowych, pomocne będzie zapoznanie się najpierw z materiałami dotyczącymi genów i chromosomów.
Rysunek 2: 23 pary chromosomów ułożone według wielkości; chromosom 1 jest największy. Dwa ostatnie chromosomy to chromosomy płci.
Rysunek 1: Geny, chromosomy i DNA
Nasz organizm zbudowany jest z milionów komórek. Większość komórek zawiera kompletny zestaw genów. Posiadamy tysiące genów. Geny działają jak zestaw instrukcji kontrolujących nasz rozwój oraz sposób działania naszego organizmu. Są one odpowiedzialne za wiele naszych cech charakterystycznych, takich jak kolor oczu, grupa krwi czy wzrost.
Geny są przenoszone na nitkowatych strukturach zwanych chromosomami. Zwykle, w większości komórek, posiadamy 46 chromosomów. Chromosomy dziedziczymy od naszych rodziców, 23 od matki i 23 od ojca, tak więc posiadamy dwa zestawy 23 chromosomów lub inaczej mówiąc 23 pary chromosomów. Ponieważ chromosomy zawierają geny, zatem dziedziczymy po dwie kopie większości genów, po jednej od każdego z rodziców. To właśnie dlatego często posiadamy wiele cech charakterystycznych podobnych do naszych rodziców. Geny są zbudowane z substancji chemicznej zwanej DNA.
Chromosomy (patrz Rysunek 2) ponumerowane od 1 do 22 wyglądają tak samo zarówno u mężczyzn jak i u kobiet. Nazywa się je autosomami. Para o numerze 23 różni się u mężczyzn i u kobiet a chromosomy te nazywa się chromosomami płci. Są dwa rodzaje chromosomów płci, jeden zwany chromosomem X a drugi chromosomem Y. Kobiety prawidłowo posiadają dwa chromosomy X (XX). Kobieta dziedziczy jeden chromosom X od swojej matki i jeden chromosom X od swojego ojca. Mężczyźni prawidłowo posiadają chromosom X oraz chromosom Y (XY). Mężczyzna dziedziczy chromosom X od swojej matki a chromosom Y od swojego ojca. Zatem Rysunek 2 przedstawia chromosomy mężczyzny jako, że ostatnia para chromosomów to chromosomy XY.
Posiadanie właściwej proporcji materiału chromosomowego jest ważne. Jest tak dlatego, że geny, które wydają instrukcje komórkom naszego organizmu, są obecne na chromosomach. Każda zmiana liczby, wielkości czy struktury naszych chromosomów może oznaczać zmianę w ilości lub rozmieszczeniu informacji genetycznej. Zmiana w ilości lub rozmieszczeniu informacji genetycznej może powodować u dziecka upośledzenie zdolności uczenia się, opóźnienie rozwoju i problemy zdrowotne.
Zmiany chromosomowe mogą zostać odziedziczone od rodzica. Częściej zmiany chromosomowe pojawiają się albo podczas powstawania komórki jajowej czy plemników, albo w czasie zapłodnienia. Nie jesteśmy w stanie kontrolować pojawiania się tych zmian.
Są dwa główne typy zmian chromosomowych, które mogą się pojawić:
Zmiany liczby chromosomów: Kiedy liczba kopii danego chromosomu jest mniejsza lub większa niż zwykle.
Zmiany w strukturze chromosomu: Kiedy materiał pojedynczego chromosomu ulega przerwaniu lub zmianie pod jakimś względem. Może to obejmować dodanie lub utratę materiału chromosomowego. W tej ulotce przyjrzymy się delecjom, duplikacjom, insercjom i inwersjom oraz chromosomom pierścieniowym. Jeśli chcesz uzyskać informacje na temat translokacji chromosomowych, zajrzyj do ulotki pt. Translokacje chromosomowe.
Rysunek 3: Chromosomy dziewczynki (ostania para to chromosomy XX) z zespołem Downa. Widoczne są trzy kopie chromosomu 21 zamiast zwykle występujących dwóch.
Zwykle, każda komórka w ludzkim ciele zawiera 46 chromosomów. Jednak czasami dziecko rodzi się albo ze zbyt dużą albo zbyt małą liczbą chromosomów. Dlatego też dziecko ma za dużo lub za mało genów czyli instrukcji.
Jednym z najbardziej powszechnych przykładów choroby genetycznej spowodowanej obecnością dodatkowego chromosomu jest zespół Downa. Ludzie z tą chorobą zamiast 46 mają 47 chromosomów w swoich komórkach. To dlatego, że posiadają trzy kopie chromosomu o numerze 21 zamiast zwykle występujących dwóch.
Duplikacje
Delecje
Chromosomy pierścieniowe
Insercje
Inwersje
Zmiany w strukturze chromosomu pojawiają się, kiedy materiał pojedynczego chromosomu w jakiś sposób ulega przerwaniu i przegrupowaniu. Może to obejmować dodanie lub utratę materiału chromosomowego. Może to nastąpić na kilka różnych sposobów, które zostały omówione poniżej.
Zmiany w strukturze chromosomu mogą być bardzo nieznaczne i trudne do wykrycia przez naukowców w laboratorium. Nawet jeśli zmiana w strukturze zostanie odnaleziona, często trudno jest przewidzieć skutki tej zmiany u danego dziecka. Może to być irytujące dla rodziców, którzy chcieliby uzyskać możliwie jak najwięcej informacji na temat przyszłości swojego dziecka.
Jeśli chcesz uzyskać informacje na temat translokacji, zajrzyj do ulotki pt. "Translokacje chromosomowe".
Termin delecja chromosomowa oznacza, że część chromosomu została utracona. Delecja może wystąpić w każdym z chromosomów i w każdej części chromosomu. Delecja może mieć różną wielkość. Jeśli materiał (geny), który został utracony zawierał ważne dla ciała instrukcje, u takiej osoby może wystąpić upośledzenie zdolności uczenia się, opóźnienie rozwoju oraz problemy zdrowotne. Jak poważne będą to problemy zależy od tego, jak duży fragment chromosomu został utracony oraz w którym jego miejscu powstała delecja.
Termin duplikacja chromosomowa oznacza, że część chromosomu uległa podwojeniu tak, że występuje zbyt dużo materiału chromosomowego. Ten dodatkowy materiał chromosomowy może oznaczać, że pojawia się zbyt dużo instrukcji do rozwoju ciała a to może prowadzić do wystąpienia u dziecka upośledzenia zdolności uczenia się, opóźnienia rozwoju i problemów zdrowotnych.
Insercja chromosomowa oznacza, że materiał chromosomu został wstawiony w nietypowe miejsce na tym samym lub innym chromosomie. Jeśli nie występuje dodatkowa ilość lub ubytek materiału chromosomowego, taka osoba jest zwykle zdrowa. Jednak jeśli obecna jest dodatkowa ilość lub nastąpił ubytek materiału chromosomowego, wówczas u takiej osoby mogą wystąpić: upośledzenie zdolności uczenia się, opóźnienie rozwoju i problemy zdrowotne.
Termin chromosom pierścieniowy oznacza, że końce chromosomu uległy złączeniu tworząc strukturę w kształcie pierścienia. Zwykle dzieje się tak, kiedy dwa końce tego samego chromosomu ulegną utracie. Pozostałe końce chromosomu stają się "lepkie" i łączą się razem tworząc strukturę w kształcie pierścienia. Skutek takiego zjawiska zależy zwykle od tego, jak dużo materiału chromosomowego, a tym samym "informacji", zostało utracone przed utworzeniem "pierścienia".
że część chromosomu uległa obróceniu tak, że sekwencja genów została częściowo odwrócona. W większości przypadków nie powoduje to problemów zdrowotnych u osób będących nosicielami inwersji.
Niekoniecznie, ponieważ jest kilka możliwości dla każdej z ciąż:
Dlatego zwykle jest możliwe, że osoba będąca nosicielem zmiany chromosomowej będzie miała zdrowe dzieci. Ponieważ każda zmiana jest jedyna w swoim rodzaju, nosiciele powinni omówić swój szczególny przypadek z lekarzem genetykiem. Często dziecko może urodzić się ze zmianą chromosomową mimo, że oboje rodzice posiadają prawidłowe chromosomy. Nazywa się to nową zmianą lub zmianą „de novo” (z łacińskiego). W takim przypadku, prawdopodobieństwo, że kolejne dziecko tych rodziców będzie posiadało taką samą zmianę, jest bardzo małe.
Są dostępne testy genetyczne pozwalające ustalić, czy dana osoba jest nosicielem zmiany. Wykonuje się prosty test krwi a komórki krwi są badane w laboratorium w celu sprawdzenia układu chromosomów. Jest to tak zwane oznaczanie kariotypu. Możliwe jest również wykonanie badania podczas ciąży w celu ustalenia struktury chromosomów dziecka. Badania tego typu nazywa się diagnostyką prenatalną i być może zechcesz o nich porozmawiać ze swoim lekarzem genetykiem (więcej informacji na temat tych badań uzyskasz z ulotek dotyczących biopsji kosmówki oraz amniopunkcji).
Jeśli zmiana jest obecna u jakiegoś członka rodziny, możesz wyrazić chęć, żeby omówić to z pozostałymi członkami rodziny. To daje możliwość pozostałym członkom rodziny, jeśli tylko wyrażą taką chęć, wykonania testów krwi w celu sprawdzenia, czy oni również są nosicielami zmiany. Może to być szczególnie ważne w przypadku tych członków rodziny, którzy już posiadają dzieci lub chcieliby mieć dzieci w przyszłości. Jeśli nie są oni nosicielami zmiany, nie będą jej przekazywać swoim dzieciom. Jeśli ją posiadają, można będzie im zaproponować wykonanie testu podczas ciąży w celu zbadania chromosomów dziecka.
Poinformowanie pozostałych członków rodziny o wystąpieniu zmiany może być dla niektórych ludzi trudne. Mogą się oni martwić, że wywołają tym niepokój w rodzinie. W niektórych rodzinach, ludzie utracili kontakt z krewnymi i jest im trudno go odzyskać. Lekarze genetycy często posiadają duże doświadczenie w postępowaniu z rodzinami, które znalazły się w tego typu sytuacjach i mogą zaoferować pomoc podczas rozmowy z pozostałymi członkami rodziny.
To jest tylko krótki przewodnik na temat zmian chromosomowych. Więcej informacji można uzyskać z następujących źródeł:
Zmodyfikowano na podstawie ulotek stworzonych w szpitalu „Guy’s and St Thomas’ Hospital” w Londynie; the Royal College of Obstetricians and
Gynaecologists
www.rcog.org.uk/index.asp?PageID=625
oraz London IDEAS Genetic Knowledge Park zgodnie z ich standardami jakości.
Wrzesień 2007
Tłumaczone z języka angielskiego przez Ewę Piotrowską i Annę Kloskę, Uniwersytet Gdański, Polska.
Copyright EuroGentest Network of Excellence Project 2005 - EU Contract no.:FP6-512148 - Contact Us
-
FAQ
-
Privacy
-
Disclaimer
-
Accessibility
-
Standards
-
Advertising
-
Credits
-
-
-
